<== Powrót

WOLBÓRZ

 

  Gmina Wolbórz znajduje się w województwie łódzkim (w poprzednim podziale administracyjnym kraju było to województwo piotrkowskie). Siedzibą gminy jest Wolbórz położony przy trasie Warszawa-Katowice w odległości ok. 14 km od Piotrkowa Trybunalskiego i Tomaszowa Mazowieckiego. Jest to dość dobre położenie , ponieważ odległość do Łodzi wynosi ok.52 km a do Warszawy ok.135 km. Dodatkowym atutem jest fakt , że Gmina Wolbórz jest jedną z gmin nadpilicznych. W jej obrębie znajduje się 11 kilometrów linii brzegowej Zalewu Sulejowskiego często odwiedzanego przez mieszkańców Łodzi a nawet Warszawy. Pod względem geograficznym teren gminy leży na Równinie Piotrkowskiej ,będącej fragmentem Wzniesień Południowomazowieckich w pasie Nizin Środkowopolskich ( wg regionalizacji Polski J.Kondrackiego ).

  Obszar gminy rozcięty jest wąskimi dolinami rzek: Wolbórki (płynącej z północnego zachodu na zachód prawie środkiem gminy) i Moszczanki (płynącej równoleżnikowo z zachodu na wschód środkiem zachodniej części gminy) Południowo-wschodnia zalesiona część gminy znajduje się na terenie Piliczańsko- Radomszczańskiego obszaru chronionego krajobrazu.

  Nazwa Wolbórz pochodzi prawdopodobnie od wyrazu Woj/e/bor - walczący z wojami. Na przestrzeni dziejów pisano ją różnie: Voibor, Voybor, Woybor, Woyborz, Olbórz, Woyboriensis, Wolboriensis, Woyborienses, Woyborziensis i Wolborz. Ta ostatnia przetrwała najdłużej. W dwudziestoleciu międzywojennym wprowadzono "ó" i powstała nazwa Wolbórz.

  Na terenie dzisiejszego Wolborza istnieją slady osadnictwa ludzkiego sprzed 4 tysięcy lat, tj. z okresu średniego lub późnego neolitu, końcowego okresu epoki kamiennej. Epoka brązu pozostawiła nieco więcej śladów. W pobliżu tzw. kapliczki szwedzkiej znajdującej się przy zbiegu ulic Grunwaldzkiej i Czarnieckiego, odsłonięto zabytki osady z okresy kultury trzcinieckiej i łużyckiej.
    Eksponaty przekazano do Muzeum Archeologicznego do Warszawy. Przy ulicy Sportowej 25 odkryto popielnicę glinianą z III-IV wieku.     Znaleziska we średniowiecza to głównie ceramika i dwa żelazne topory. Pierwsza historyczna wzmianka o Wolborzu pochodzi z 1065 roku. Był on wtedy czołem opola, które z czasem przekształciło się w kasztelanię. Przed rozbiorami Polski należał do województwa sieradzkiego.
    Otaczały go lasy bogate w zwierzynę. Łowiectwo stało się głównym działem gospodarki. W roku 1228 biskupi otrzymali wyłączne prawo polowania na terytorium całej kasztelani.
    Przez Wolbórz przebiegał szlak komunikacyjny :
- "bursztynowy" na trasie : Gdańsk - Łęczyca - Wolbórz - Piotrków i dalej do Krakowa ;
- "litewski" prowadzący z Litwy do Małopolski i Wielkopolski ; dzisiaj trasa szybkiego ruchu z Warszawy do Katowic i Wrocławia.
    Kasztelania należała do biskupów kujawskich, a Wolbórz stał się ich drugą siedzibą.
na początku XIII wieku był już grodem wiele znaczącym i uchodził za osiedle miejskie, stanowił ośrodek okolicy. Był miejscem targów, miał komorę celną i posiadał władze samorządowe (żupana).
W roku 1273 otrzymał prawa miejskie. Dało mu to możliwość otoczenia się murem lub innymi obwarowaniami, z czego nie skorzystał. Pod opieką biskupów pomyślnie rozwijał się handel, rzemiosło i oświata. Synowie wolborzan zaczęli kształcić się w filii Akademii Krakowskiej, która powstała w Wolborzu, a wielu z nich w samym Krakowie. Zamek biskupi wybudowany w ramionach rzeki Moszczanki ( w stylu włoskim ), obszerny i dobrze wyposażony, był dogodną rezydencją na zjazdy i przyjmowanie zacnych gości.

  W Wolborzu przebywał 15 razy król Polski Władysław Jagiełło, przyjmował zagraniczne delegacje i pięciokrotnie koncentrował tutaj wojska na rozprawę z Krzyżakami. Przebywali w Wolborzu też inni królowie: Zygmunt August, Stefan Batory, Władysław IV, Jan Kazimierz, Michał Korybut Wiśniowiecki, Jan III Sobieski i Stanisław August Poniatowski. W tej pięknej siedzibie życie wrzało przede wszystkim w dniach posiedzeń Trybunału Koronnego w sąsiednim Piotrkowie.

  W roku 1503 urodził się w Wolborzu Andrzej Frycz Modrzewski, autor dzieła "O poprawie Rzeczypospolitej" i jednocześnie wójt tego miasta.
    W wieku XVI w Wolborzu utworzono kolegiatę z kapitułą. Miasto miało wówczas 3 tysiące mieszkańców, 6 kościołów, 3 szpitale, 400 domów, ratusz miejski, zamek biskupi z włoskim ogrodem i zwierzyńcem, 259 rzemieślników. W roku 1579 biskup kujawski Stanisław Karnkowski powołał konfraternię literacką, która przekształciwszy się w Bractwo świętej Trójcy, istnieje do dnia dzisiejszego czyli ponad 400 lat.

  Druga połowa XVII wieku to początek okresu upadku miasta. W roku 1618 nawiedza Wolbórz "morowe powietrze" i duży pożar. Drugi, spowodowany uderzeniem pioruna, który zniszczył prawie całe miasto, wybuchł w roku 1671. Wyjątkowo też ucierpiał Wolbórz w czasie "potopu szwedzkiego". Szwedzi nie będący katolikami, wrogo odnosili się do mieszkańców miasta i okolicy, jako własności biskupów. Po tych klęskach Wolbórz nie odzyskał już swojej świetności. Nawet intensywne próby ratowania miasta przez biskupów nie dały efektów. W tym celu wydane były trzy ordynacje: w 1713 roku - biskupa Szaniawskiego, w 1766 roku - biskupa Ostrowskiego i w 1778 roku - biskupa Rybińskiego. Przypisywali oni winę niezaradności i wygodnictwu mieszczan, którzy przyzwyczajeni, żeby inni myśleli o Wolborzu, sami rozleniwili się w dotychczasowym dobrobycie. Niektórym urzędnikom zarzucali niesprawiedliwość w załatwiania spraw miejskich, czerpanie korzyści ze swojego urzędu i bogacenie się. Pewna poprawa następuje pod rządami biskupa Ostrowskiego. który zyskał opinię dobrego gospodarza. W 1773 wybudował pałac z dużym ogrodem, stawem i zwierzyńcem. Przebudowany został kościół parafialny, którego konsekracja miała miejsce w roku 1766. Renowacji poddano tez ratusz miejski.

  Po rozbiorach dobra biskupów wraz z pałacem i miastem przejął skarb państwa. Zlikwidowana została kolegiata. Przez miasto przechodziły różne wojska, to rosyjskie, to pruskie. Mocno podupadło szkolnictwo, upadły rzemiosło i handel. W roku 1870 Wolbórz stracił prawa miejskie. Powstała gmina Bogusławice z siedzibą w Wolborzu. Wolbórz "obraszczajetsja w sielskij posad". W roku 1832 rozebrano ratusz miejski, a pałac zamieniono na koszary wojskowe. W roku 1892 Wolbórz miał 171 domów, w znacznej części murowanych, liczył 3 tys. mieszkańców, w tym 700 żydów. Prócz siedziby urzędu gminy i sądu gminnego znajdowały się : szkoła podstawowa, urząd pocztowy i telegraficzny, apteka, przytułek dla ubogich. Usługi medyczne świadczyli doktor i felczer. Ulice: Piotrkowska, Kozia, świętokrzyska i inne były brukowane.

  Z tego marazmu Wolbórz otrząsnął się nieco dopiero w okresie ruchów wolnościowych zapoczątkowanych w roku 1905. Powstaje organizacja oświatowa Macierz Polska. Mają miejsce różne wystąpienia patriotyczne.
Są aresztowani, zwłaszcza kobiety. Gubernator piotrkowski nakłada na wolborzan karę w wysokości 350 rubli.
Po odzyskaniu niepodległości w roku 1918 szybko postępuje rozwój szkolnictwa, powstają liczne zrzeszenia społeczne. W odbudowanym pałacu biskupim umieszczono Junackie Hufce Pracy. Wybudowano Dom Miejski zwany Społecznym, nową rzeźnię, boisko sportowe, targowisko, tartak z napędem elektrycznym, założono spółkę wełniarską "Runo". W 1934 roku wybudowano szkołę podstawową.
    Wyjątkową aktywność wykazali mieszkańcy Wolborza po drugiej wojnie światowej, w Polsce Ludowej. Wybudowano wówczas nowe budynki dla ośrodka zdrowia z izbą porodową, budynek urzędu pocztowego, Gromadzkiej Rady Narodowej, Ochotniczej Straży Pożarnej, domu kultury. lecznicy zwierząt i przedszkola. Urządzono łaźnię i stadion sportowy, założono wodociąg i rozpoczęto gazyfikację.
W odbudowanym zabytkowym pałacu biskupim zorganizowano Liceum Ogólnokształcące, potem Dom Dziecka, Liceum Pedagogiczne, a w 1967 r. Technikum Mechanizacji Rolnictwa przekształcone następnie w Zespół Szkół Mechanizacji Rolnictwa.
    W roku 1954 przekształcono Gminę Bogusławice na Gromadzką Radę Narodową w Wolborzu. W związku z wprowadzeniem nowego podziału administracyjnego w 1973 roku utworzono gminę Wolbórz.

  Wolbórz położony jest nad rzeką Wolbórką, przy trasie szybkiego ruchu Warszawa - Katowice - Wrocław, w odległości:
- 14 km od Tomaszowa Mazowieckiego,
- 15 km od Piotrkowa Trybunalskiego,
- 53 km od Łodzi,
- 125 km od Warszawy.

Posiada zautomatyzowaną sieć telefoniczną, wodociąg, kanalizację z oczyszczalnią ścieków, instalcję gazu ziemnego, kilkanaście zakładów pracy (m.in. "Formaplan Polska" , Huta Szkła "Finezja", Stado Ogierów Bogusławice, Spółdzielnia "Agromel" ), Urząd Pocztowy, Gminny Ośrodek Kultury, stadion sportowy, OSP, Gminny Ośrodek Zdrowia, szkołę podstawową, gimnazjum i Zespół Szkół - Rolnicze Centrum Kształcenia Ustawicznego.
    Na terenie działają organizacje społeczne takie jak : OSP, Stowarzyszenie Przyjaciół Wolborza, Towarzystwo Sportowe "Szczerbiec".
W granicach gminy jest 11 km linii brzegowej Zalewu Sulejowskiego, nad którym znajduje się dobrze wyposażony auto-camping i pole namiotowe.
w Bogusławicach funkcjonuje Stado Ogierów i Klub Jeździecki.
Ciekawe pod względem inwestycyjnym miejsce na działalność turystyczno-usługową stanowią tereny położone nad Zalewem Sulejowskim oraz działki przy trasie szybkiego ruchu z możliwością wykorzystania ich na cele produkcyjno-usługowo-magazynowe.
W 1993 roku przywrócono Wolborzowi herb, który został odebrany wraz z utratą praw miejskich w 1870 roku.

  Właściwie to cały dzisiejszy Wolbórz jest jednym zabytkiem urbanistycznym i jako taki pod wieloma względami jest wartościowszy od innych miast.
Z punktu widzenia urbanistyki historycznej jest zabytkiem niezwykle instruktywny. Układ koryt rzecznych nie został zmieniony. I dziś, jak dawniej, mamy śródmieście Wolborza położone wśród wód na wyspie.
Najważniejsze zabytki to: kościół parafialny, pałac biskupi, kapliczka zwana "szwedzką", krzyże pamiątkowe na miejscu dawnych kościołów. Szkoda, że nie podjęta została rekonstrukcja przypałacowego ogrodu. Jest to wielka strata dla kultury narodowej i Wolborza. Inne cenne pamiątki znajdują się w Muzeum w Piotrkowie Tryb., w Muzeum Archeologicznym w Łodzi w Izbie Muzealnej im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego mieszczącej się w pałacu. Na budynku przy ulicy Modrzewskiego nr 2 umieszczony jest, liczący ponad 400 lat, herb biskupa Hieronima Rozrażewskiego, żyjącego w XVI wieku.
    W roku 1963 powstało Stowarzyszenie Przyjaciół Wolborza. Z jego inicjatywy zorganizowana została Izba Muzealna, która mieści się w budynku Zespołu Szkół Rolniczych. Ma ona szczególne znaczenie dla zachowania pamiątek z dziejów Wolborza.